ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨੀ 

ਪੁਸਤਕ "ਜੀਵਨ ਝਲਕੀਆਂ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ" ਵਿੱਚੋਂ ।

ਭੂਮਿਕਾ

ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸੂਬੇਦਾਰ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇਜ ਕੌਰ ਸੀ। ਸੂਬੇਦਾਰ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਰੰਗਲੇ ਸੱਜਣ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਹੀਰਾ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਿਲਾ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਦੀ ਬਾਰ ਵਿਚ ਚੱਕ ਨੰਬਰ ੫੨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੂਬੇਦਾਰ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਊ ਮੱਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਸੀ।

ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤੇਜ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੱਸ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਇੱਕ ਵਡਮੁੱਲੀ ਗੁਰਮੁਖ ਰੂਹ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇ। ਜੇ ਕਦੇ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਕਿ ਇਹ ਬਿਖਮ ਭਾਣੇ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਵਰਤਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਗੁਰਮੁਖ ਪਿਆਰੇ ਭਾਈ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਨ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੱਚਖੰਡ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ

ਪਰ ਇੱਕ ਮਾਂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਛੋੜੇ ਸਹਾਰ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਗਿਆਰਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ, ਤੁਠੋ, ਬਖਸ਼ਸ਼ਾਂ ਕਰੋ, ਇਹ ਬੱਚਾ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਘਰ ਭੇਜੋਗੇ, ਆਯੂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ"। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਬਿਰਥੀਕਦੇਨਹੋਵਈਜਨਕੀਅਰਦਾਸਿ॥

(੮੧੯)

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ। ੩੦ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੨੬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਰੂਹ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਸ ਜੋੜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਸੀ ਜੋ ਜੀਵਤ ਰਿਹਾ।

ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਓਂਕਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰਡ ਜੱਜ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰਬਰਟਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਨ ਜੋ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਮੋਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਹਨ।

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਅਜੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਇਆ, ਸ: ਹਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਲਏ ਸਨ।

ਸ: ਹਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬੰਗਲਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਧੂ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਆਲੂ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਗਾ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਫੜ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਵੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਉਹ ਜਲਦੀ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿਹਤਯਾਬ ਨਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਈ ਜੀ ਨੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੇ ਗਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਇੰਨੇ ਨਰਮ ਦਿਲ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮੇਰਠ ਅਤੇ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਦੀ ਬਦਲੀ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਹੋ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ, ਸਭ ਮੰਨਦੇ। ਨੌਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੌਕਰ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ, "ਕੀ ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ?"।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਜ ਗਏ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।

ਨੌਕਰੀ

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ੧੯੪੪ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼' ਫ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ੧੯੪੮ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੋਲ ਬੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਇਰ ਸਟੋਨ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਾਨੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਕੇ ਪੈਸਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਸਿੱਖੀ। ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਲੱਗੇ।

ਜਲਦੀ ਹੀ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਤਨੇਮ ਕੰਠ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੇ। ੧੯੫੦ ਵਿੱਚ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੋਮਿਉਪੈਥੀ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦਾ ਮੁਫਤ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਡਾਕਟਰ ਜੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ

ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਾਂਘ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਜੋ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਿਬੇਕੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਬਣ ਗਏ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਆਪਣੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਕਰਨਲ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੂਬੇਦਾਰ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬੀ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਟੀ ਨੇ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ ਫਲਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਮਨਸੂਰੀ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਕਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।

ਕਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਮਾਰ ਹੱਟੀ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਨਿਤਨੇਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਕੁਮਾਰ ਹੱਟੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗੀ।

ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਕੁਮਾਰ ਹੱਟੀ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਪਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਤੁਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਪੋ-ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਟੀ, ਬੀਬੀ ਦਲੇਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਰਨਲ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਿੱਥੇ ਹਨ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਤਬਲੇ 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵਾਜੇ 'ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬੇਅੰਤ ਸਰੋਤੇ ਹੋਣ। ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਦਰ ਰਹਿਰਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਅਰਦਾਸ, ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਅਤੇ ਸੁਖਾਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਮਸਤਾਨੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਬੀਬੀ ਦਲੇਰ ਕੌਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫਲਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਭੇਜੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੌਣ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ?"। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਸੂਬੇਦਾਰ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਲੜਕਾ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ"।

ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੁਆਚਾ ਹੀਰਾ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਘੁੱਟਿਆ।

ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਵਿਛੜੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੂਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵੈਰਾਗ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, "ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੌੜਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹਨ"। ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਛੜੇ ਵੀਰ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ"।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ! ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ"। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਡਾਕਟਰ ਜੀ ਫਿਰ ਰੁਕ ਗਏ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਉਡੀਕਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਕਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਜਾਣ ਲਈ ਪੁੱਛ ਸਕਣ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੀਬੀ ਦਲੇਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਦੇਣ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਬਾਪੂ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਬਾਪੂ ਜੀ, ਕਾਕਾ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ"। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਾਕਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?"। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਉਹ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ"। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਕਿਉਂ ਕਾਕਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ"।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ: "ਜਾਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਵੀ ਜਾਣਾ ਹੈ"।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ: "ਜੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਓ"।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਰਨਲ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਅਲੀਚੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਲੀਚੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਈ ਹੈ"।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਿਛੜਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਛੜ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ

ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਰਨਲ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੋਤਰੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਭੋਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣਾ ਦਾੜ੍ਹਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਅਸੂਲਾਂ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਮੋਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਜਾਂ ਖੁਦ ਕਿਸੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਲੰਘ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਦਰੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਅਨੋਖੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ:

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ: "ਇਹ ਬੀਬੀ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਏ?"

ਡਾਕਟਰ ਜੀ: "ਮੈਂ ਇਦਾਂ ਹੀ ਠੀਕ ਹਾਂ"।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ: "ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਸੋਚ ਲੈ"।

ਡਾਕਟਰ ਜੀ: "ਕਈ ਨਿਭਾ ਗਏ"।

ਫਿਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬੀਬੀ, ਇਹਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ। ਇਹ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਹੀ ਵਿਚਰਨਗੇ"। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਵਾਪਸੀ

ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੰਬਈ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੀ। ਬੰਬਈ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕੁਮਾਰ ਹੱਟੀ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਯਾਦ ਬਾਰ ਬਾਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਦਰੋਂ, ਉਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਸਨ।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ। ਪਰ ਇਸ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਭਾਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਏ।

ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਆਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਉਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ, ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ, ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾੜ੍ਹਾ ਅਜੇ ਫੁੱਟ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਬ ਲੋਹ ਬਿਬੇਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਮਤਿ ਰਹਿਤਾਂ ਰੱਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੈਸੇ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਉਹ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

ਕੀਰਤਨ ਸਿੱਖਣਾ

ਇਹ ੧੯੫੩ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ, ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਕੁਰਾਲੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ੧੦ ਤੋਂ ੧੫ ਬੱਚੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੀਰਤਨ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਸਨ।

ਕੁਰਾਲੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੈਣ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੋਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪਤੀ, ਸ: ਗੁਰਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ।

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਉਹ ਨੇਤਰਹੀਣ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਭੈਣ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਣਗੇ?"।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਗਮਾਂ ਸਿੱਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖੁਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ:

ਦਰਸਨੁਦੇਖਿਜੀਵਾਗੁਰਤੇਰਾ॥

(ਅੰਗ ੬੪੧),

ਚਰਨਕਮਲਕੀਆਸਪਿਆਰੇ॥

(ਅੰਗ ੩੮੯)

ਅਤੇ

ਤੂਠਾਕੁਰੋਬੈਰਾਗਰੋਮੈਜੇਹੀਘਣਚੇਰੀਰਾਮ॥

(ਅੰਗ ੭੭੯)

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲ ਜੀ, ਜ਼ਰਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਿਆ ਕਰੋ"। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕੀਰਤਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਨਾਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਨਾਉਣ ਲਈ ਕੀਰਤਨ ਸਿੱਖਦਾ ਹਾਂ"।

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਹਿਜ-ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਜਾ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਉਣ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਵਾਜਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੈਦਲ ਜਾਣਾ

ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਣੇਵੇਂ, ਗੁਰਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਕੁਰਾਲੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਮਾ ਜੀ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਸਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਆਮ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਬਸਾਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ?"। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਚਿ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰ ਕੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਪੈਂਦੀ ਹੈ"।

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੰਬਈ ਪਰਤ ਗਏ।